ترويج كرد و در اين وقت مرد عجيبى نيز نبوغ [ ظ : ظهور ] كرد و او ابو موسى جابر بن حيان صوفى است و اين مرد مؤسس علم شيمى است در اسلام و در بين اروپائيها به نام Gebere معروف است . ابن خلّكان وى را در ضمن نام حضرت امام جعفر صادق ذكر كرده و گويد : و كان تلميذه ابو موسى جابر بن حيان الصوفى الطرسوسى قد ألّف كتابا قد يشتمل على الف ورقة يتضمن رسائل جعفر الصادق و هى خمسمائة رسالة . و در كتاب تاريخ دزبرى به فرانسه او را نام برده بعد از اين كه مىگويد : كتاب او قديمترين كتاب شيمى است كه در تاريخ بشر به دست ما رسيده ، و تفاصيل ديگرى مىنويسد . كتاب جابر هنوز مقام مهمى را در طريقه جديد علم شيمى حائز است و در سنه 1682 در شهر دانتزيك ترجمه لاتينى آن را كه از روى نسخه واتيكان برداشته شده طبع كرده‌اند . بعد از اينها هارون و مأمون دارالترجمه‌ها ترتيب داده و كتب حكمت را در تمام فنون از يونان خواستند و رواج عمده يافت و بعضى مسلمين نيز زبان يونانى تحصيل كردند . اول كسى كه در تمام شعبه‌هاى علوم مهارت يافت و در تمام آنها تصنيف كرد يعقوب بن اسحاق كندى است . در تاريخ دزبرى وى را بعنوان Alkendi ذكر كرده گويد : نابغه بزرگى بود كه تمام معارف بشرى را در آن روز توانست در خود جمع كند ؛ ولى ظاهرا از كتب او چيزى بألسنه اروپايى ترجمه نشده است . بعد از وى ابو نصر محمد بن محمد بن طرخان فارابى ( Alfarabi ) در مائهء چهارم ظهور كرد و ديگر ابو على سينا ( Avicenne ) تحقيق و تدقيق را به نهايت رسانيد . معاندين و مخالفين ارسطو در بين اسلاميين بسيار بودند و ليكن آن مايه علمى و قوه استدلال را نداشتند كه بتوانند مطالب خود را بر عقول مردم تحميل كنند . يكى از آنها محمد بن عبد اللّه قرطبى و ديگر على بن احمد بن سعيد اندلسى . و ابن زكريا نيز با وى مخالفتى داشت . در مائه پنجم امام محمد غزالى شهرت فوق العاده يافت ( Algazel ) و بعضى